و در آن چنان كه حدس مىزنيم از نظريات اصلاح‌طلبانه محمّد نخجوانى نيز استفاده شده است . در مورد ماليات‌هاى شهرى و طرز وصول آنها محمّد نخجوانى متذكر ميگردد كه براى رشد عمليات بازرگانى بايد مالياتها را جدا به ميزان مقرر و مناسب اخذ كرد ، ضمنا تحصيلدار ماليات ، بجز « تمغا » نبايد حق گمركى و مالياتهاى غير قانونى ديگرى طلب كند و اجازه داده نشود كه آنها مرتكب ظلم و فشار گردند . « 1 » او توجه ويژه‌اى بلزوم اتخاذ تدابير جدى جهت بهبود وضع اهالى مينمايد و بارها درباره ايجاد شرايط براى بازگشت اهالى ورشكسته به محل زندگى خود سخن ميگويد . « 2 » سخنان محمّد نخجوانى در مورد زندگى شهرى - صنعت و توليد صنعتى ، وضع

--> ( 1 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 1 ، قسمت 1 ، ص 532 ، 533 ، 534 : . . . نواب ديوان با متصرفان و تمغاجيان مقرر كرده‌اند كه زيادت از حقوق تمغا از ايشان نطلبند . . . مقايسه كنيد : رشيد الدين ، متن انتقادى ياد شده ، جلد 3 ، ص 474 ، 568 ، 569 . ( 2 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 2 ص 52 : و ايلچيان و نوكران خاصه بىحكم از آنجا اولاغ و علوفه و علفه و ساير اخراجات نطلبند و مزاحم نشوند او نيز بايد كه رعايا و مزارعان را مستظهر گردانيده بزيادت از متوجهات ديوانى كه بقانون مقرر شده باشد با ايشان خطابى نكند و متصرفان را استمالت داده با وطن مالوف آرد و بعمارت و زراعت مشغول گرداند ، هيچ آفريده حمايت نكند و مانع و مزاحم نگردد . . . همانجا ، ص 53 : . . . رعاياء آن موضع بهر جا كه رفته باشند با وطن مالوف آمده بعمارت و زراعت و آبادانى مشغول گردند . . .